Giữa lòng TP HCM sôi động, một bảo tàng sống của kiến trúc Việt Nam đang đứng trước ngã rẽ định mệnh: ngôi nhà rường cổ kính hơn 100 tuổi của quan tri huyện Nguyễn Minh Giác (1875-1970). Nằm khuất trong con hẻm đường Lã Xuân Oai (phường Tăng Nhơn Phú), công trình này không chỉ là một ngôi nhà, mà là một câu chuyện dài về sự giao thoa văn hóa và lịch sử.
Được xây dựng từ thập niên 1900 và hoàn thành vào năm 1914, ngôi nhà rường mang bố cục hình chữ khẩu trên khuôn viên rộng 4.000 m2. Điểm đặc biệt là sự kết hợp tinh tế giữa phong cách nhà rường Huế truyền thống và kiến trúc phương Tây đương thời. Ông Nguyễn Minh Luận, cháu nội 68 tuổi của cố tri huyện Giác, người đang trông coi căn nhà, kể rằng ông Giác đã tự tay thiết kế và mời thợ từ Huế vào xây dựng. Dù không còn nắm thực quyền, ông Giác vẫn được người dân địa phương kính trọng gọi là ‘tri huyện Giác’.
Bước vào ngôi nhà 500 m2 với 3 gian, 2 chái, du khách như lạc về một thời đã xa. Mặt tiền cuốn hút với hệ thống cột trụ tân cổ điển, phù điêu đắp nổi và vòm cửa cong, dù lớp sơn đã phai màu theo thời gian. Ngược lại, bên trong là không gian truyền thống đậm nét với hệ thống cột gỗ quý được ghép mộng tinh xảo, không dùng đinh sắt. Nền nhà lát gạch lục giác đỏ, điểm xuyết hoành phi, liễn đối sơn son thếp vàng cùng câu đối Hán Nôm trang trọng, ghi nhớ công đức tổ tiên. Bức hoành phi phía cửa sau còn ghi rõ năm khánh thành 1914, là minh chứng lịch sử quý giá nhất của công trình. Vách ngăn chạm trổ tinh xảo không chỉ đẹp mắt mà còn giúp lấy sáng tự nhiên.
Khoảng sân rộng rãi phía trước với các bậc tam cấp và lan can con tiện mềm mại từng là nơi sum họp, giờ đây xung quanh nhà đã trở thành vùng trũng, thường xuyên ngập nước vào mùa mưa. Giếng trời lớn nối gian chính với gian sau, nơi từng trồng nhiều hoa cảnh quý, nay biến thành kho chứa đồ, và khu đất phía sau được cho thuê làm xưởng đóng thuyền.
Hiện tại, ngôi nhà nằm trong quy hoạch của Khu công nghệ cao TP HCM và sẽ sớm bị giải tỏa. Mặc dù gia đình mong muốn giữ nguyên trạng để bảo tồn như một dấu ấn lịch sử của thành phố, nhưng theo Ban Quản lý Khu công nghệ cao, công trình này không nằm trong danh mục kiểm kê di tích lịch sử, văn hóa và do đó không có cơ sở pháp lý để bảo tồn theo Luật Di sản văn hóa. Số tiền bồi thường, hỗ trợ di dời không được gia chủ tiết lộ. Đây là một mất mát lớn cho di sản kiến trúc của TP HCM.
(Bài viết của Quỳnh Trần)
