Mùa lễ hội cuối năm thường che giấu một thực tế đầy xót xa đối với giới nghệ sĩ Việt Nam: cuộc vật lộn để có được khoản thưởng Tết. NSƯT Chí Trung, người từng đảm nhiệm vị trí lãnh đạo Nhà hát Tuổi trẻ, chia sẻ rằng việc tìm kiếm tháng lương thứ 13 cho đồng nghiệp luôn là một thử thách cam go, bởi cơ chế tài chính tại các nhà hát công lập bị quy định vô cùng chặt chẽ. Ông ví von, quá trình chuẩn bị có khi phải bắt đầu từ tháng 3, tháng 4 của năm trước. Nỗi lo lắng này thường trực đến mức ông dí dỏm kể lại câu nói cửa miệng trong giới: “Mỗi năm hoa đào nở, lại thấy ông giám đốc nhà hát già”.
Với một đơn vị như Nhà hát Tuổi trẻ, có khoảng 150 nghệ sĩ, nhân viên cùng hơn 50 nghệ sĩ lão thành và cán bộ đã về hưu, nguồn kinh phí cực kỳ hạn hẹp. Mức thưởng Tết có năm chỉ vỏn vẹn 1-2 triệu đồng/người, những năm khá hơn cũng chỉ chạm mốc 5 triệu đồng. Đây chỉ là một món quà nhỏ mang ý nghĩa động viên tinh thần, chứ hoàn toàn không thể giải quyết bài toán mưu sinh.
Không chỉ chuyện thưởng Tết, đời sống thường nhật của nghệ sĩ nhà hát cũng chất chứa nhiều trăn trở. Với mức cát-xê bèo bọt chỉ khoảng 150.000-200.000 đồng/suất diễn, đa phần nghệ sĩ không đủ sống và buộc phải làm đủ nghề tay trái. NSƯT Chí Trung chua xót kể về cảnh “ban đêm vẫn mặc long bào, đóng vai vua, hoàng tử trên sân khấu, nhưng ban ngày phải chạy xe ôm để kiếm sống”. Ông nhấn mạnh, nghề này vất vả và thu nhập bấp bênh vô cùng.
Bản thân NSƯT Chí Trung cũng không ngoại lệ, từng trải qua quãng thời gian mưu sinh đầy nhọc nhằn. Ông kể đã từng buôn bán đủ thứ, từ đồng hồ, tivi, tủ lạnh cũ đến xe máy ở các chợ Hà Nội. Những năm đầu thập niên 90, khi con nhỏ mới chào đời, ban ngày ông đi buôn, tối vẫn miệt mài trên sân khấu. Ông phân định rạch ròi: “Ngoài chợ là mưu sinh, không nói chuyện nghệ thuật, còn trên sân khấu là diễn và cống hiến”.
Những ký ức mưu sinh theo các chuyến lưu diễn tỉnh vẫn còn in đậm trong tâm trí người nghệ sĩ, như nhặt săm lốp xe cũ để vá bán, mua cà phê ở Đắk Lắk, gom hàng gia dụng từ Nam Định, Hải Hậu mang đi bán… Ông từng nói: “Thượng vàng hạ cám, miễn không vi phạm pháp luật là tôi làm, chỉ cần có tiền nuôi con, có hộp sữa cho con là yên tâm”. Kỷ niệm ám ảnh nhất có lẽ là một đêm 30 Tết phải đi lắp tivi cho khách ở Gia Lâm. Trên đường về, pháo hoa nổ ầm trời, nước mắt ông cứ chảy ra vì thấy người ta sum vầy, còn mình vẫn phải chạy vạy kiếm từng đồng.
Cùng chung nỗi trăn trở, NSND Quốc Anh, Giám đốc Nhà hát Chèo Hà Nội, cũng cho biết việc có thưởng Tết cho nghệ sĩ luôn là thử thách lớn. Ông khẳng định: “Năm nào cũng vất vả để lo cái Tết cho anh em. Phải tiết kiệm cả năm mới có được một khoản thưởng nhỏ”.
Tuy nhiên, điều kiện không phải lúc nào cũng giống nhau. Đại diện một nhà hát hoạt động theo mô hình tự chủ tài chính cho biết, họ có phần khả quan hơn. Một nghệ sĩ tại Nhà hát Đương đại chia sẻ rằng đơn vị này, với khoảng 70-80 người, luôn cố gắng duy trì khoản thưởng Tết trong khả năng cho phép. Người này nhận định: “Rất khó để so sánh. Có nơi thưởng cả trăm triệu đồng, có nhà hát chỉ vài triệu. Mỗi đơn vị một hoàn cảnh”.
