Văn kiện Đại hội XIV, được thông qua vào chiều 23/1, phác thảo những định hướng chiến lược mang tính đột phá cho chặng đường phát triển sắp tới của Việt Nam. PGS Nguyễn Trọng Phúc, nguyên Viện trưởng Viện Lịch sử Đảng, đã chia sẻ góc nhìn sâu sắc về những thay đổi trong tư duy phát triển, từ việc đặt khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo làm nền tảng tăng trưởng, đến sự cấp thiết của hành động quyết liệt để đưa mọi nghị quyết vào thực tiễn.
Thông điệp cốt lõi, xuyên suốt và quan trọng nhất từ Đại hội XIV chính là tinh thần “vì dân”. Mọi đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước đều phải hướng đến mục tiêu tối thượng: nâng cao đời sống vật chất, tinh thần và hạnh phúc của nhân dân. Đây là một chuyển mình mạnh mẽ từ tư duy quản lý sang tư duy phục vụ, từ vai trò “Nhà nước làm thay” sang “Nhà nước kiến tạo, hỗ trợ” để mỗi người dân và doanh nghiệp có thể phát huy tối đa năng lực của mình. Người dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là chủ thể trung tâm, là thước đo chân thực nhất cho hiệu quả của mọi quyết sách.
Đi liền với tinh thần “vì dân” là thông điệp thứ hai: hành động quyết liệt. Đại hội XIV kiên quyết nhấn mạnh yêu cầu “nói đi đôi với làm”, đòi hỏi mọi mục tiêu và tầm nhìn phải được cụ thể hóa bằng chương trình hành động, nhiệm vụ, lộ trình rõ ràng và trách nhiệm cụ thể. Đây là sự thẳng thắn nhìn nhận hạn chế từ các nhiệm kỳ trước – “chủ trương đúng nhưng khâu tổ chức thực hiện còn yếu, chậm và thiếu đồng bộ”. Vì vậy, mỗi cán bộ phải chuyển nghị quyết thành những kết quả hữu hình, có thể đo lường và kiểm chứng trong cuộc sống của người dân.
Tóm lại, Đại hội XIV gửi gắm thông điệp mạnh mẽ: lấy dân làm trung tâm, lấy hành động làm thước đo và lấy trách nhiệm cán bộ làm then chốt, để những quyết sách chiến lược này thực sự trở thành động lực mạnh mẽ cho sự phát triển của đất nước.
So với các nhiệm kỳ trước, Văn kiện Đại hội XIV đặc biệt nhấn mạnh việc xác lập mô hình tăng trưởng mới, kèm theo sự cởi mở hơn đối với đột phá và thử nghiệm. Điều này mang ý nghĩa sâu sắc như thế nào trong tư duy phát triển?
PGS Nguyễn Trọng Phúc giải thích rằng, khác biệt cốt lõi nằm ở bối cảnh và động lực phát triển. Nếu giai đoạn trước, tăng trưởng chủ yếu dựa vào sản xuất vật chất, tài nguyên và lao động giá rẻ, thì ngày nay, nền kinh tế đã hội nhập sâu rộng, và cách mạng khoa học công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số, đang làm thay đổi căn bản cách chúng ta sản xuất và quản trị.
Vì vậy, mô hình tăng trưởng mới của Đại hội XIV đòi hỏi một lực lượng sản xuất hiện đại, ứng dụng hiệu quả khoa học công nghệ để tối ưu hóa năng suất, chất lượng và hiệu quả tăng trưởng. Tăng trưởng không còn phụ thuộc vào vốn hay tài nguyên mà phải dựa vào tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là những đột phá then chốt.
Sự đổi mới tư duy còn thể hiện ở cách tiếp cận cởi mở với đột phá và thử nghiệm. Đổi mới luôn bắt nguồn từ tư duy. Tương tự bước ngoặt tại Đại hội VI với kinh tế thị trường, Đại hội XIV kêu gọi gỡ bỏ những ràng buộc tư duy cũ, tìm kiếm động lực phù hợp với thời đại mới, chấp nhận các mô hình và cách làm mới miễn là mang lại hiệu quả thực chất cho đất nước và nhân dân.
Một điểm khác biệt quan trọng nữa là cách xác lập mối quan hệ giữa các khu vực và yếu tố kinh tế. Kinh tế tư nhân được khẳng định là động lực quan trọng, trong khi kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo nhưng phải được tái cấu trúc dựa trên quản trị hiện đại và hiệu quả cao.
Mô hình tăng trưởng mới cũng gắn liền với kinh tế xanh, kinh tế số và kinh tế tuần hoàn. Đây không chỉ là yêu cầu bảo vệ môi trường mà còn là điều kiện tiên quyết để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế, khi các tiêu chuẩn xanh và số ngày càng trở nên bắt buộc trong thương mại và đầu tư toàn cầu. Vì vậy, tăng trưởng trong giai đoạn tới không chỉ nhanh mà còn phải bền vững, bao trùm và nâng cao chất lượng sống cho người dân.
Tóm lại, thay đổi tư duy tại Đại hội XIV mở ra con đường cho mô hình tăng trưởng dựa trên tri thức, công nghệ và con người, thay thế mô hình cũ dựa vào vốn, tài nguyên và lao động giản đơn. Đây là bước chuyển cần thiết để Việt Nam tránh tụt hậu và đạt đến những tầm cao phát triển mới trong các thập kỷ tới.
Đại hội XIV đặt ra nhiều mục tiêu tham vọng như tăng trưởng hai con số và thu nhập bình quân đầu người khoảng 8.500 USD vào năm 2030. Vậy đâu là những giải pháp then chốt để hiện thực hóa những mục tiêu này?
Theo PGS Nguyễn Trọng Phúc, điều quan trọng là phải cụ thể hóa các mục tiêu chiến lược thành chương trình hành động hàng năm, gắn với chỉ tiêu đo lường rõ ràng và trách nhiệm cụ thể của từng cấp, từng ngành. Không thể chỉ dừng ở mục tiêu dài hạn mà thiếu đi các mốc trung gian để theo dõi và điều chỉnh kịp thời.
Tuy nhiên, yếu tố quyết định không chỉ là các con số tăng trưởng mà là năng lực tổ chức thực hiện. Để đạt tăng trưởng cao và bền vững, bộ máy nhà nước cần vận hành thông suốt, kỷ luật thực thi nghiêm minh và sự phối hợp giữa các cơ quan phải hiệu quả hơn. Nếu thể chế tốt nhưng thực thi yếu kém, mục tiêu lớn cũng khó thành hiện thực.
Một giải pháp then chốt khác là tiếp tục hoàn thiện thể chế phát triển theo hướng ổn định, minh bạch và dễ dự báo. Doanh nghiệp và người dân sẽ chỉ mạnh dạn đầu tư dài hạn khi có môi trường chính sách rõ ràng, nhất quán và chi phí tuân thủ thấp hơn. Việc tháo gỡ các điểm nghẽn về đất đai, đầu tư công, tài chính, khoa học công nghệ thực chất là để giải phóng các nguồn lực đang bị kìm hãm trong nền kinh tế.
Đồng thời, tăng trưởng nhanh phải đi đôi với ổn định vĩ mô và an sinh xã hội. Nếu chỉ chú trọng tốc độ mà bỏ qua các cân đối lớn của nền kinh tế, hay chất lượng y tế, giáo dục, nhà ở, phúc lợi công cộng, tăng trưởng đó sẽ không bền vững. Đại hội XIV vì thế đặt ra yêu cầu phát triển hài hòa giữa kinh tế, văn hóa, xã hội, môi trường, quốc phòng, an ninh và đối ngoại, tạo nền tảng vững chắc cho phát triển lâu dài.
Trong bối cảnh thế giới nhiều biến động, việc duy trì môi trường hòa bình, ổn định và vị thế đối ngoại thuận lợi là điều kiện tiên quyết để đạt các mục tiêu kinh tế. Việt Nam cần tận dụng hiệu quả hơn các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, thu hút vốn đầu tư chất lượng cao và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, thay vì chỉ dừng lại ở khâu gia công giá trị thấp.
Với mục tiêu thu nhập bình quân 8.500 USD vào năm 2030, chúng ta nên nuôi dưỡng khát vọng cao hơn. Tuy nhiên, điều quan trọng nhất là người dân phải thực sự cảm nhận được sự thay đổi tích cực trong thu nhập, việc làm và chất lượng sống hàng ngày. Chỉ khi nghị quyết đi vào cuộc sống và mang lại những cải thiện cụ thể, thì các mục tiêu tăng trưởng mới thực sự có ý nghĩa.
Một thực tế đã tồn tại lâu nay là chủ trương đúng nhưng triển khai chậm do tâm lý sợ trách nhiệm hoặc phối hợp kém hiệu quả. Đại hội XIV đưa ra cách tiếp cận nào để giải quyết vấn đề này?
PGS Nguyễn Trọng Phúc thừa nhận sự trì trệ trong khâu tổ chức thực hiện trước đây. Do đó, tư duy hiện nay không còn tập trung vào tranh luận học thuật, mà là hành động và thực hiện đến nơi đến chốn.
Đại hội XIV nhấn mạnh việc khuyến khích cán bộ dám nghĩ, dám nói, dám làm, dám chịu trách nhiệm, và dám vượt qua khó khăn vì lợi ích chung. Đây là sự đổi mới phương thức lãnh đạo và phong cách làm việc, học tập theo tấm gương Hồ Chí Minh. Nếu cán bộ sợ sai, sợ trách nhiệm, sẽ không thể có đột phá. Vì vậy, bên cạnh kỷ luật nghiêm minh, cần có cơ chế bảo vệ và khuyến khích những người dám đổi mới vì đất nước và nhân dân.
Đáng chú ý, Đại hội yêu cầu phân định rõ thẩm quyền và trách nhiệm cá nhân, đi đôi với cơ chế kiểm soát quyền lực. Khi trách nhiệm minh bạch, cán bộ sẽ không còn né tránh hay đùn đẩy. Cải cách thủ tục hành chính và ứng dụng chuyển đổi số trong quản lý, điều hành cũng góp phần làm quy trình làm việc rõ ràng, công khai hơn, giảm thiểu sự chậm trễ và tâm lý e dè.
Đại hội cũng đặt vấn đề tăng cường phối hợp giữa các cơ quan trong hệ thống chính trị, đảm bảo rõ việc, rõ người, rõ thời hạn và rõ kết quả. Tình trạng mỗi nơi làm một kiểu, thiếu liên thông, khiến chính sách bị “tắc” ở khâu trung gian là điều cần loại bỏ. Tinh thần chung là lấy kết quả thực tế trong đời sống nhân dân làm thước đo đánh giá cán bộ và hiệu quả chính sách.
Từ đó, trách nhiệm và bản lĩnh của đội ngũ cán bộ trong giai đoạn phát triển mới phải được nâng cao toàn diện. Văn kiện Đại hội XIV đặt ra những mục tiêu rất cao trong bối cảnh quốc tế đầy biến động và cạnh tranh gay gắt. Cán bộ các cấp phải đổi mới phong cách làm việc, khắc phục tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm, đồng thời dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung. Trung ương muốn nhấn mạnh rằng, nếu không có một đội ngũ cán bộ đủ trí tuệ, bản lĩnh, liêm chính và tinh thần hành động, thì mọi chiến lược lớn cũng khó đi vào cuộc sống.
