Tại các khu công nghiệp như Bàu Bàng (TP.HCM), tình trạng thiếu hụt lao động lành nghề đang ở mức báo động. Thay vì tìm kiếm lao động phổ thông, các nhà máy cơ khí, điện – điện tử đang ráo riết tuyển dụng thợ vận hành máy CNC, kỹ thuật viên bảo trì tự động hóa, thợ hàn bậc cao hay quản lý sản xuất.
Ông Nguyễn Văn Trọng, Giám đốc nhân sự một doanh nghiệp cơ khí chuyên gia công linh kiện chính xác xuất khẩu sang Nhật Bản, cho biết công ty ông phải từ chối nhiều đơn hàng vì không đủ thợ vận hành dây chuyền CNC, dù đã tuyển dụng liên tục trong ba tháng. Mức lương hấp dẫn từ 18-25 triệu đồng/tháng cùng thưởng theo đơn hàng vẫn không đủ để thu hút nguồn nhân lực này. Tương tự, ông Thân Minh Đức, Giám đốc vận hành sản xuất một doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) tại Khu Công nghệ cao TP.HCM, nhấn mạnh sự thiếu hụt nghiêm trọng các kỹ thuật viên vận hành hệ thống tự động hóa và robot công nghiệp. Nhiều trường hợp, doanh nghiệp phải chấp nhận tuyển người chưa đạt yêu cầu và tự đào tạo lại từ đầu để đảm bảo tiến độ sản xuất.
Mặc dù thu nhập trong ngành này khá cạnh tranh – công nhân lắp ráp dao động từ 8-12 triệu đồng, kỹ thuật viên và kỹ sư từ 15-25 triệu đồng/tháng, cùng nhiều chính sách đãi ngộ như thưởng quý, thưởng Tết, hỗ trợ ăn ở và bảo hiểm đầy đủ – việc giữ chân lao động lành nghề vẫn là một thách thức. Ngay cả các công ty công nghiệp hỗ trợ cũng đang mở rộng tuyển dụng, cho thấy tín hiệu phục hồi của thị trường, nhưng vẫn không thoát khỏi vòng xoáy thiếu hụt này.
Các chuyên gia lao động chỉ ra rằng nguyên nhân sâu xa của nghịch lý ‘vừa thừa vừa thiếu’ không nằm ở thị trường mà ở định hướng đào tạo và sử dụng nhân lực chưa phù hợp trong nhiều năm qua. ThS Nguyễn Khánh Cường, Hiệu trưởng Trường CĐ Công nghệ Quốc tế Lilama 2, nhận định Việt Nam có lợi thế lao động trẻ nhưng cơ cấu kỹ năng chưa đáp ứng được yêu cầu của sản xuất hiện đại. Ông Cường nhấn mạnh, nhiều trường học còn nặng về bằng cấp, nhẹ về kỹ năng thực hành.
Tình trạng này dẫn đến việc nhiều cử nhân thất nghiệp hoặc làm trái ngành, trong khi doanh nghiệp sản xuất lại ‘khát’ thợ lành nghề. Thực tế cho thấy, sinh viên tại các trường nghề như Trường CĐ Công nghệ Quốc tế Lilama 2 đang được thực hành với thiết bị hiện đại, có sự tham gia của doanh nghiệp, nhưng mô hình này cần được nhân rộng hơn. Việc thiếu hụt buộc nhiều doanh nghiệp phải tự đào tạo, tốn kém 6-12 tháng và 50-100 triệu đồng cho mỗi kỹ thuật viên tự động hóa. Tuy nhiên, sau khi được đào tạo bài bản, không ít lao động lại ‘nhảy việc’, gây tổn thất lớn cho doanh nghiệp. ThS Nguyễn Khánh Cường cũng chỉ ra sự thiếu liên kết giữa nhà trường, doanh nghiệp và thị trường lao động, khiến chương trình đào tạo lạc hậu và doanh nghiệp chưa thực sự tham gia sâu vào việc xây dựng chuẩn đầu ra.
Để giải quyết vấn đề cấp bách này, các chuyên gia đề xuất cần thay đổi tư duy từ gốc, đặt giáo dục nghề nghiệp ngang hàng với giáo dục đại học trong chiến lược phát triển nhân lực. Nhà nước cần có chính sách khuyến khích doanh nghiệp tham gia đào tạo, như ưu đãi thuế, hỗ trợ chi phí đào tạo tại chỗ, hoặc trả lương cho sinh viên thực tập. TS Nguyễn Đức Quốc, Chủ tịch Tập đoàn Giáo dục Quốc tế Nam Việt, cảnh báo rằng thiếu hụt lao động tay nghề cao là một bài toán kinh tế cần lời giải sớm. Nếu không lấp đầy ‘vùng trũng’ kỹ năng, Việt Nam có nguy cơ đánh mất cơ hội dịch chuyển chuỗi cung ứng và mắc kẹt trong mô hình tăng trưởng dựa vào lao động giá rẻ.
Ông Quốc nhấn mạnh, nhà đầu tư hiện nay không chỉ quan tâm đến chi phí lao động thấp mà còn đặt nặng chất lượng kỹ năng. Việc chậm nâng cao chất lượng nguồn nhân lực sẽ làm tăng chi phí tự đào tạo cho doanh nghiệp, giảm sức hấp dẫn của môi trường đầu tư và khiến Việt Nam đánh mất lợi thế cạnh tranh trong việc thu hút vốn FDI thế hệ mới.
