Việt Nam sắp bước vào một kỷ nguyên mới về chính sách dân số với Luật Dân số, chính thức có hiệu lực từ ngày 1-7-2026. Đây là một bước chuyển mình quan trọng, dịch chuyển trọng tâm từ việc kế hoạch hóa gia đình sang chiến lược ‘dân số và phát triển’ toàn diện. Mục tiêu cốt lõi của luật mới là duy trì mức sinh thay thế, khắc phục tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh, chủ động thích ứng với quá trình già hóa dân số, đồng thời không ngừng nâng cao chất lượng dân số Việt Nam.
Điểm đột phá nhất của Luật Dân số là việc xóa bỏ hoàn toàn quy định ‘mỗi cặp vợ chồng chỉ nên có từ một đến hai con’ trong Luật Bảo vệ sức khỏe nhân dân. Thay vào đó, Nhà nước sẽ tích cực khuyến khích các cặp vợ chồng sinh đủ hai con, hướng tới duy trì mức sinh thay thế lý tưởng là 2,1 con/phụ nữ. Luật mới cũng trao quyền tự chủ hoàn toàn cho mỗi cá nhân và cặp vợ chồng trong việc quyết định số con, thời điểm và khoảng cách sinh, phản ánh sự tôn trọng quyền riêng tư và lựa chọn cá nhân.
Sự thay đổi này diễn ra trong bối cảnh đáng báo động khi mức sinh của Việt Nam đã giảm nhanh chóng và liên tục, xuống dưới mức thay thế. Chỉ trong ba năm gần đây, tổng tỉ suất sinh đã từ 2,01 con/phụ nữ (năm 2022) giảm xuống 1,96 con (năm 2023) và chạm mức thấp kỷ lục 1,91 con (năm 2024), với dự báo sẽ tiếp tục suy giảm. Dù chất lượng dân số đã có những cải thiện đáng kể, được thể hiện qua chỉ số HDI tăng mạnh, việc duy trì mức sinh bền vững vẫn là một thách thức cấp bách.
Để thúc đẩy mục tiêu sinh đủ hai con và nâng cao chất lượng dân số, Luật Dân số bổ sung nhiều chính sách ưu đãi hấp dẫn. Cụ thể, lao động nữ sẽ được hưởng 7 tháng nghỉ thai sản (tăng 1 tháng), và lao động nam được nghỉ 10 ngày làm việc khi vợ sinh con thứ hai hoặc sinh đôi. Ngoài ra, Nhà nước còn hỗ trợ tài chính đặc biệt cho phụ nữ ở vùng dân tộc thiểu số rất ít người, phụ nữ tại các địa phương có mức sinh thấp, và đặc biệt là những phụ nữ sinh đủ hai con trước tuổi 35.
Ông Lê Thanh Dũng, Cục trưởng Cục Dân số (Bộ Y tế), đã truyền tải thông điệp mạnh mẽ: ‘Yêu nước là sinh đủ 2 con’, khẳng định tầm quan trọng của việc đóng góp vào sự phát triển dân số bền vững của đất nước. Theo Nghị quyết 21 của Ban Chấp hành Trung ương, công tác dân số không chỉ là nhiệm vụ chiến lược mà còn là một ưu tiên cấp thiết, đòi hỏi sự chung tay của toàn Đảng, toàn dân và cả hệ thống chính trị. Đầu tư vào dân số chính là đầu tư vào con người – yếu tố trung tâm và động lực cho sự phát triển bền vững.
Đặc biệt, một chính sách đáng chú ý khác là ưu tiên nhà ở xã hội. Bộ Y tế sẽ đề xuất bổ sung các cặp vợ chồng sinh đủ hai con vào danh sách đối tượng được ưu tiên mua nhà ở xã hội. Đây là một động thái thiết thực, mang lại thêm cơ hội sở hữu nhà cho các gia đình có con, đồng thời khuyến khích họ thực hiện chủ trương dân số mới.
