Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam vừa vinh dự tiếp nhận một hiện vật lịch sử vô cùng quý giá: khẩu pháo 122 mm từng là ‘người hùng’ trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Đây là khẩu pháo được Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Thái Bình bàn giao sau nhiều năm gìn giữ tại Bảo tàng tỉnh, mang theo dấu ấn hào hùng của Đại đội 1, Tiểu đoàn Pháo binh Thái Bình trong giai đoạn 1965-1967, khi những trận đánh quyết liệt diễn ra trên vùng biển để bảo vệ miền Bắc khỏi sự phá hoại của không quân và hải quân Mỹ.
Khẩu pháo mang số hiệu 122-31/37CB02-11 này thuộc dòng pháo nòng dài 122 mm K31/37 (A-19), một viện trợ quý báu từ Liên Xô. Với chiều dài nòng ấn tượng 5,65 m và tổng thể 8,725 m, trọng lượng gần 8 tấn, pháo được chế tạo từ thép hợp kim vững chắc. Nó được vận hành bởi kíp chiến đấu 9 người, có khả năng bắn 3-4 viên mỗi phút với sơ tốc đầu đạn 806 m/s, đạt tầm bắn trên 20 km. Những thông số này đảm bảo uy lực vượt trội trong tác chiến ven biển và đối hải, biến nó thành nỗi khiếp sợ của kẻ thù. Trên thân pháo vẫn còn nguyên những dòng chữ dập chìm bằng tiếng Nga ‘ПУШКА – ОБРАЗЦА 1931/37’ (pháo mẫu năm 1931/37) cùng biểu tượng kiểm định chất lượng OTK của Liên Xô, minh chứng cho nguồn gốc và độ tin cậy của vũ khí này sau Chiến tranh thế giới thứ hai.
Hiện nay, khẩu pháo lịch sử 122-31/37CB02-11 đang uy nghi trưng bày ngoài trời tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam, là biểu tượng sống động cho một thời kỳ anh dũng.
Giữa năm 1965, khi Mỹ leo thang chiến tranh với chiến dịch ‘Sấm Rền’, Thái Bình đột ngột trở thành chiến trường trọng điểm. Vị trí ven biển cùng mạng lưới sông ngòi dày đặc đổ ra vịnh Bắc Bộ khiến Thái Bình trở thành ‘cánh cửa’ chiến lược, nơi Mỹ muốn phong tỏa đường biển và uy hiếp hậu phương miền Bắc. Huyện Tiền Hải, với các cửa sông Ba Lạt, Lân, Trà Lý, nhanh chóng được xác định là tuyến phòng thủ then chốt. Cấp ủy và chính quyền địa phương đã nhanh chóng chuyển sang trạng thái thời chiến, củng cố thế trận phòng thủ ven biển bằng sự kết hợp chặt chẽ giữa lực lượng chủ lực và dân quân tại chỗ, sẵn sàng đối mặt với Hạm đội 7 và lực lượng đặc nhiệm 77 của Mỹ.
Trong thế trận phòng thủ kiên cố đó, pháo nòng dài 122 mm K31/37 được chọn làm ‘hỏa lực chủ công’. Với tầm bắn xa và sức công phá khủng khiếp, nó không chỉ có nhiệm vụ tiêu diệt tàu khu trục, tàu tuần tiễu mà còn chế áp hỏa lực đối phương khi chúng mưu toan tập kích từ biển hoặc đổ bộ biệt kích. Từ năm 1965 đến 1967, quân và dân Tiền Hải đã dồn sức xây dựng một hệ thống trận địa pháo binh dọc theo tuyến đê biển từ Đông Lâm đến Nam Phú. Khẩu pháo 122 mm số hiệu 122-31/37CB02-11 liên tục di chuyển giữa các trận địa, được ngụy trang khéo léo trong lũy tre và công sự bán kiên cố, nhằm tránh mọi sự trinh sát và oanh tạc của máy bay Mỹ, tạo nên yếu tố bất ngờ cho mỗi đợt phản công.
Để đảm bảo hiệu quả tác chiến, lực lượng pháo binh đã tính toán cực kỳ chi tiết các phần tử bắn, dựa vào mạng lưới đài quan sát tầm xa bố trí khắp bờ biển. Họ luôn chủ động khai hỏa khi tàu địch lọt vào tầm bắn hiệu quả. Trên chiến trường Tiền Hải, những cuộc ‘đấu pháo’ giữa ta và địch diễn ra không ngừng, đầy cam go. Hải quân Mỹ đáp trả bằng pháo hạng nặng từ tàu chiến, bắn phá ven biển và các công trình dân sinh, trong khi máy bay các loại A-4, A-6, F-4 liên tục gầm rú, trút bom nhằm hủy diệt các trận địa pháo của ta.
Khẩu pháo 122 mm nhanh chóng trở thành mục tiêu hàng đầu của đối phương. Tuy nhiên, với sự phối hợp chặt chẽ giữa pháo binh mặt đất và lực lượng pháo cao xạ, trận địa luôn được bảo vệ vững chắc. Đặc biệt, Đại đội 4 nữ dân quân pháo cao xạ xã Đông Lâm, với pháo 37 mm, đã kiên cường bảo vệ vùng trời phía trên các khẩu đội pháo mặt đất. Cùng với đó, Đại đội 5 pháo cao xạ tự vệ huyện Tiền Hải trấn giữ khu vực cửa biển Trà Lý, đảm bảo an toàn cho các đài quan sát và trạm radar quân sự.
Lực lượng dân quân các xã Nam Phú, Nam Thịnh cũng đóng vai trò không thể thiếu trong công tác hậu cần và trực tiếp chiến đấu. Họ đào đắp công sự, ngụy trang trận địa, và không quản ngại khó khăn vận chuyển hàng trăm viên đạn pháo nặng 22-25 kg mỗi viên trong mưa bom bão đạn. Có lúc, khẩu pháo khổng lồ này phải được di chuyển bằng sức người và xe kéo xích trên những đoạn đê lầy lội, liên tục thay đổi vị trí bắn để tránh sự phản công chính xác từ đối phương.
Trong giai đoạn rực lửa 1965-1967, quân và dân Tiền Hải đã anh dũng đánh trả tổng cộng 1.064 trận. Đỉnh điểm là trận đấu pháo ngày 17/11/1966 tại cửa Ba Lạt. Dưới sự chỉ huy của Ban Chỉ huy Quân sự huyện Tiền Hải, các khẩu đội thuộc Đại đội 1, Tiểu đoàn Pháo binh tỉnh Thái Bình, với sự tham gia của chính khẩu pháo này, đã đồng loạt khai hỏa dữ dội vào biên đội tàu khu trục Mỹ. Kết quả, một tàu chiến địch bốc cháy ngùn ngụt, buộc toàn bộ biên đội phải rút lui.
Tổng kết giai đoạn chiến đấu bảo vệ vùng biển Thái Bình, quân và dân trong tỉnh đã lập nên những kỳ tích chói lọi: bắn rơi 44 máy bay Mỹ, bắn cháy 4 tàu chiến, cùng việc bắt sống và tiêu diệt nhiều phi công địch. Khẩu pháo 122 mm K31/37 nay không chỉ là một hiện vật mà còn là chứng nhân lịch sử, nhắc nhở về những ngày đêm bám trụ kiên cường, về thế trận phòng thủ ven biển miền Bắc vững chắc, và về ý chí quật cường của dân tộc Việt Nam.
