Một bước đột phá ngoạn mục trong khảo cổ học đã diễn ra tại Ecuador khi các nhà khoa học từ Viện Di sản Đô thị công bố việc sử dụng công nghệ quét laser LiDAR để khám phá một quần thể tàn tích kiến trúc cổ xưa. Khu di tích này ẩn sâu dưới tán rừng mưa nhiệt đới dày đặc của Ecuador, mở ra một chương mới về các nền văn hóa tiền Colombo ở Nam Mỹ và khẳng định vai trò không thể thiếu của LiDAR trong khảo cổ học hiện đại.
LiDAR, viết tắt của Light Detection and Ranging, là công nghệ sử dụng xung laser từ máy bay hoặc drone để đo khoảng cách đến bề mặt đất và các vật thể xung quanh. Dữ liệu này được dùng để tạo ra bản đồ 3D độ phân giải cao, giúp phát hiện các cấu trúc bị che khuất bởi thảm thực vật rậm rạp mà mắt thường không thể nhìn thấy.
Cuộc quét LiDAR được tiến hành tại xã San Francisco de Pachijal, thuộc vùng rừng mưa nhiệt đới dãy Andes ở miền đông Ecuador. Kết quả thật sửng sốt: ít nhất 40 gò đất và hơn 100 bậc thang được bố trí theo các mô hình có chủ đích, cùng với một hệ thống đường cổ xưa kết nối chúng. Ngoài ra, các cấu trúc hình tròn và hình chữ nhật cũng xuất hiện, được cho là dấu tích của các công trình kiến trúc cổ đại đã bị rừng che phủ hàng nghìn năm. Những cấu trúc này cho thấy một quy hoạch rõ ràng và tổ chức thành một mô hình định cư có hệ thống, với các bức tường đá và hệ thống thoát nước phức tạp. Các nhà khảo cổ tin rằng điều này phản ánh kiến thức kỹ thuật và tổ chức xã hội cao của cư dân cổ đại.
Dựa trên đặc điểm khảo cổ và vị trí địa lý, các chuyên gia nhận định tàn tích này thuộc về nền văn hóa Yumbo. Đây là một trong những nhóm cư dân bản địa sinh sống ở khu vực Tây Bắc dãy Andes trước khi người Tây Ban Nha đặt chân đến Nam Mỹ vào thế kỷ 16. Nền văn hóa Yumbo ít được biết đến hơn so với các nền văn minh lớn như Maya hay Inca, do đó những phát hiện mới này mở ra nhiều cơ hội để hiểu rõ hơn về lịch sử và đời sống của họ. Khảo cổ học hiện đại đã chứng minh người Yumbo không chỉ là những nhóm dân du mục đơn lẻ mà có lẽ đã xây dựng các khu định cư định hướng cộng đồng, với các hoạt động sản xuất, xã hội và nghi lễ phức tạp hơn nhiều so với suy nghĩ trước đây.
Phát hiện này của Ecuador không phải là duy nhất. Nó nằm trong bối cảnh rộng lớn hơn của các nghiên cứu LiDAR ở khu vực rừng mưa Amazon thuộc Ecuador, nơi từng hé lộ những bằng chứng về mạng lưới các thành phố cổ đại rộng lớn. Một nghiên cứu công bố trên tạp chí Science vào tháng 1/2024 đã chỉ ra một khu vực định cư quy mô lớn ở thung lũng Upano, với hoạt động đô thị hóa từ khoảng năm 500 trước Công nguyên đến khoảng 300–600 sau Công nguyên. Các khảo sát LiDAR tại thung lũng Upano đã tìm thấy hàng nghìn nền móng làm bằng đất, các con đường dài nối các khu định cư và hệ thống nông nghiệp bao quanh. Ít nhất 15 khu định cư quy mô lớn được xác định, kết nối bởi hệ thống giao thông và tổ chức không gian khá phức tạp.
Điều quan trọng là những di tích này đã thay đổi hoàn toàn quan điểm trước đây cho rằng rừng mưa Amazon không phải là nơi tồn tại các thành phố lớn của các xã hội cổ đại. Thay vào đó, bằng chứng mới cho thấy Amazon từng là một trung tâm cư trú phức tạp với kỹ thuật nông nghiệp và tổ chức xã hội cao.
Việc sử dụng LiDAR trong khảo cổ học, đặc biệt ở những vùng rừng rậm khó tiếp cận, đã mở ra một \
