Mỗi ngày tại điểm trường Nước Nia (thuộc Tiểu học Di Lăng 2, Quảng Ngãi), hàng chục em nhỏ Hrê lại đối mặt với một cuộc chiến thầm lặng: tìm chỗ đi vệ sinh. Với không một ‘công trình phụ’ đúng nghĩa, các em, từ Hồ Văn Sao lớp 5D đến những cô bé, cậu bé lớp một, phải tự lập ra ‘luật bất thành văn’ để phân chia ‘lãnh thổ’ vệ sinh giữa sân trường, sau thùng rác hay trên đồi keo. Phe nam sẽ đi sau thùng rác, phe nữ ra đồi sau trường. Vi phạm luật đồng nghĩa với việc bị trêu chọc, xấu hổ, thậm chí là bị đánh.
Sự ngượng ngùng tuổi dậy thì biến nhu cầu cơ bản thành nỗi ám ảnh. Sao kể, em chỉ dám đi tiểu ở trường vì sợ bị bạn bè ‘lêu lêu’ như lần trước. Nỗi sợ hãi này không chỉ diễn ra ở trường mà còn theo các em về nhà. Gia đình Sao, sống trong căn nhà nứa mục nát chưa đầy 20m2, cũng không có nhà vệ sinh. Mọi người phải lần mò xuống triền núi cheo leo, nơi tiềm ẩn nguy hiểm từ vắt, đỉa, rết, bò cạp, thậm chí cả rắn. ‘Nhà vệ sinh’ tự tạo này ‘bốn không’: không nước, không giấy, không vách, không xử lý chất thải, biến nguồn nước suối sinh hoạt thành nơi chứa mầm bệnh.
Thực trạng vệ sinh học đường tại Việt Nam vô cùng đáng báo động. Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, chỉ 57% nhà vệ sinh trường học đạt chuẩn tính đến năm 2022. UNICEF chỉ ra rằng, trẻ em ở vùng nông thôn, đặc biệt là dân tộc thiểu số như Hrê, có mức tiếp cận vệ sinh an toàn thấp nhất. Quảng Ngãi, quê hương của Sao, có tỷ lệ thiếu hụt nhà tiêu hợp vệ sinh lên tới 60%, và 41% hộ dùng nước không an toàn. Hệ quả là các em dễ mắc các bệnh về mắt, tiêu hóa, ký sinh trùng, phụ khoa, dẫn đến suy dinh dưỡng và thấp còi. Sao là một ví dụ đau lòng, với chứng đục thủy tinh thể đang nặng dần, có nguy cơ mù lòa nếu không được phẫu thuật sớm.
Cô giáo Lê Thị Thu Hảo, chủ nhiệm lớp 1C, luôn phải kiểm tra chân học trò để xem có bị vắt cắn hay không. Thậm chí, nhiều em không kìm được đã tè dầm ngay trong lớp. Nỗi xấu hổ và mặc cảm đeo bám khiến các em tự ti, cúi gằm mặt, không dám nhìn ai. Dù các cô cố gắng trang bị giấy vệ sinh, nhưng chừng đó là không đủ cho 74 học sinh. Giấc mơ về một nhà vệ sinh tử tế vẫn còn xa vời.
Ngay cả nhà vệ sinh cũ của điểm trường Nước Nia cũng đã sụt lún, hư hỏng nặng nề, trở thành nơi ô uế. Hiệu trưởng Đinh Thị Diệu Chi đã nhiều lần kiến nghị lên cấp trên nhưng chỉ nhận được câu trả lời ‘đang chờ’. Thầy Nguyễn Hữu Mai, Hiệu trưởng một trường khác cách đó 80km, cũng trong cảnh tương tự, với 80 học sinh điểm trường Gò Da phải đi vệ sinh lộ thiên. Mặc dù Thủ tướng Chính phủ đã yêu cầu coi nhà vệ sinh là hạng mục chính, không còn là ‘công trình phụ’, mục tiêu 100% trường học có nhà vệ sinh vào năm 2025 vẫn còn là một thách thức lớn.
Với Sao, việc học là niềm vui lớn nhất, là hy vọng thoát khỏi đói nghèo và thất học. Nhưng đôi mắt mờ dần đang đe dọa tương lai của em. Số tiền 120 nghìn đồng tiết kiệm được từ hai cái Tết là tất cả hy vọng để em được chữa mắt.
Quỹ Hy vọng – báo VnExpress đang thực hiện dự án xây mới 15 nhà vệ sinh tại các trường khó khăn ở Quảng Ngãi với kinh phí 3 tỷ đồng, nhằm mang lại điều kiện vệ sinh tốt hơn cho gần 5.000 học sinh và giáo viên.
